Facebook Nowy SączNowy Sącz w serwisie YouTube.com

Miasto Nowy Sącz

Nowy Sącz - panorama Nowy Sącz - baszta Kowalska Nowy Sącz o zachodzie słońca - panorama Sądecki ratusz - święto narodowe Sądecki ratusz - wiosna

 
Mury obronne Nowego Sącza

 
Nowy Sącz lokowany u nasady wysokiej terasy międzyrzecznej posiadał naturalne warunki obronne. Gród, który miał decydować o utrzymaniu otaczającego go terytorium wymagał jednak umocnień obronnych zgodnych z duchem czasu. Przeznaczony teren pod dworzyszcze i działki siedliskowe nowego miasta oddzielono rowem od reszty nadanej mu ziemi już za panowania Wacława II.
W pierwszej połowie XIV stulecia Nowy Sącz opasany był murami miejskimi. Wzniesione z łamanego piaskowca na zaprawie wapiennej zwieńczone były krenelażem i posiadały otwory strzelnicze. Po stronie wewnętrznej murów odsadzka stanowiła chodnik dla straży. O wysokości murów decydowało ukształtowanie terenu. W najwyższym miejscu miały ok. 8 metrów; grube były na ok. 1.80 m, a w przepiersiu ganku strażniczego - 60-70 cm.

Wznoszenie murów miejskich przebiegało w kilku fazach związanych z rozwojem miasta, jego znaczeniem i zamożnością. Kruszyły się kiedy miasto podupadło.
Obwód murów miejskich opasujących miasto wynosił ok. 1700 m. W obręb ich wprowadzały trzy bramy, z których dwie usytuowane były na osi głównego traktu handlowego. Największa - Węgierska wprowadzała do miasta z południa, Krakowska - z północy. Od strony wschodniej usytuowana była brama Młyńska łączyła miasto z bocznym szlakiem handlowym.
Z linią muru miejskiego związany był zamek królewski oparty częścią mieszkalną o niego i tworzący z trzema kwadratowymi basztami Zamkową, Szlachecką i Kowalską dobrze ufortyfikowany północny narożnik miasta. Od strony miasta w obręb obejścia zamkowego wprowadzała brama Grodzka.
Mury miejskie wzmocnione były systemem 11 baszt piętrowych, w których przyziemiu mieściły się składy broni, a piętra opatrzone były otworami strzelniczymi. Baszty posiadały nazwy zgodne z cechową przynależnością.
Do połowy XVII w. Nowy Sącz nie był zagrożony ze strony obcych wojsk. Natomiast był obroną Pogórza Karpackiego przed rozbójnikami.
Baszta Kowalska - stojąca przy zamku rozpoczynała bieg murów w stronę północno-wschodniej krawędzi wzgórza miejskiego. Bramę Krakowską wzmacniała nadbudowana nad nią piętrem - baszta Szewska. Następne z kolei baszty kwadratowe: Piwowarska i Sukiennicza - znajdowały się na zapleczu klasztoru oo norbertanów. Baszta Garncarska poprzedzała usytuowaną nad bramą Młyńską czworoboczną basztę Kuśnierską. Od strony południowej mur miejski biegł półkoliście - co do dzisiaj zachowało się w ukształtowaniu ul. Wałowej i ul. Szwedzkiej. Odcinał on od tej strony lokacyjną część miasta. Był wzmocniony "przymurkiem", a zewnętrznie osłaniał go wał ziemny i sztucznie przekopana fosa wodna od strony Dunajca i Kamienicy.
Wschodnią krawędź tego muru broniła kwadratowa Baszta Krawiecka. Nad usytuowaną pośrodku muru opatrzoną mostem zwodzonym na fosą obszerną bramą Węgierską piętro tworzyła Baszta Bednarska. Za nią ku zachodowi posadowiona była Baszta Tkacka. Krawędź wzniesienia Dunajca flankowała półkolista Baszta Kramarska. Kwadratowa Baszta Rzeźnicza przed klasztorem oo franciszkanów była ostatnią w murze łączącym się z Basztą Zamkową.
W obrębie murów miejskich były trzy furty zaopatrzone w kołowroty: nieopodal Baszty Szewskiej - Szpitalna, przy Bramie Węgierskiej - Różana, od strony klasztoru oo franciszkanów - Grodzka.
Obronność miasta wsparta była usytuowanymi w pobliżu murów: zespołem kościoła farnego - od wschodu, od południowego-zachodu flankował je dwór biskupi (dzisiaj - więzienie), zespół klasztoru oo franciszkanów przyparty był do nich od strony zachodniej.

Do początków XIX w. miasto nie rozszerzało się poza obwiedziony murami teren. Niszczejące średniowieczne fortyfikacje strategiczne już nieprzydatne zostały rozebrane z nakazu władz austriackich rozebrane w latach 1793 r. - 1804 r.  Mieszczanom zezwolono na zużytkowanie kamieni z murów miejskich do budowy domów. Rumoszem z murów zasypano fosę wodną. Pod koniec XIX w. rozebrane zostało do końca przedbramie Węgierskiej bramy przy ul. Jagiellońskiej.
Rada miasta podjęła prace konserwatorskie baszty Kowalskiej i pozostałości muru obronnego, wykonane w 1905 r. o czym mówi tablica w murze obok tej baszty.
Do dzisiaj zachowały się niewielkie resztki średniowiecznych umocnień miejskich:
- fragment muru miejskiego z basztą Kowalską - przy zamku,
- mur obronny dł. ok. 20 m i wysokości ok. 5 m koło Bazyliki św. Małgorzaty, włączony w nowe, murowane ogrodzenie obejścia kościelnego,
- ułomek muru obronnego w ogrodzie klasztoru oo jezuitów - przebudowany,
- przy ul. Zakościelnej mur przebudowany w 1918 r.,
- przy ul. Św. Ducha ogrodzenie plebani wtórnie wykonane z kamienia pochodzącego ze średniowiecznych murów,
- nieopodal ul. Matejki, przy placu targowym - reliktowa część- wału ziemnego.
 

Irena Styczyńska
"Nowy Sącz, Przewodnik po zabytkach",
Koło Przewodników Oddziału PTTK "BESKID" w Nowym Sączu,
Nowy Sącz 1994 r.