Sobota, 23 września 2017 Imieniny obchodzą: Tekla, Bogusław
Szukaj:

 
Bazylika mniejsza św. Małgorzaty 
 

Bazylika św. Małgorzaty wybija się w pejzażu miasta pięknem swojej architektury. Dzieje tego kościoła łączą się ściśle z historią Nowego Sącza. Z nim wzrastał w świetność w wiekach XV i XVI, podupadł w wieku XVIII i początkach XIX w., dźwigał się ze zniszczeń pod koniec XIX w. Najstarszą wzmiankę o nim pozostawił król Wacław II Czeski w dokumencie z 24 kwietnia 1303 r. potwierdzającym patronat biskupów krakowskich nad kościołem św. Małgorzaty w założonym przez siebie grodzie. 

Kościół św. Małgorzaty był przez ponad siedem wieków jest świadkiem życia miasta. 12 maja 1992 r. wyniesiony został do godności bazyliki mniejszej bullą Ojca Świętego Jana Pawła II w 700-lecie Nowego Sącza. 

 
Na przełomie wieku XIII/XIV kościół stał się świątynią miejską. Miasto używające do ok. 1329 r. pierwotnej nazwy "Kamienica", przyjęło do swej pieczęci patronkę kościoła - św. Małgorzatę - Pannę i Męczenniczkę, ściętą ok. 275 r. za wiarę, związaną legendą o ujarzmieniu smoka piekielnego. 
W początkach XIII w. istniał już - na późniejszym lokacyjnym terenie miasta - murowany romański kościół z wieżą. Dowodem są: kapitel romańskiej kolumny odnaleziony w 1920 r. nieopodal kościoła św. Małgorzaty, a ok. 1974 r. wmurowany w ścianę Collegium Maius w Krakowie, fragment półkolumny romańskiej użytej jako wtórny materiał budowlany w ścianie prezbiterium obecnego kościoła oraz jego wyobrażenie na pieczęci miejskiej z św. Małgorzatą, odciśniętej w 1329 r. i 1343 r. 
Wzniesiony w pierwszej ćwierci XIV w. gotycki kościół św. Małgorzaty posiada mury o wątku ceglano - kamiennym i filarowo - szkarpowy system konstrukcyjny. Jego niewielkie prezbiterium posiadało ostrołukowe sklepienie. Gotyckie sklepienie nawy wspierało się na kamiennych okrągłych kolumnach stojących pośrodku kościoła, dzieląc go na dwie nawy. Do korpusu dobudowane zostały fundowane kaplice: św. Anny - XIV/XV w., ww. Świętych - 1410 r., św. Trójcy - 1418 r., Nawiedzenia Najśw. Marii Panny - 1418 r. Kościół nie miał wież. Przy kościele odbywały się coroczne jarmarki wyznaczone na dzień św. Małgorzaty - 14 lipca. Do miejskiej fary należało ok. 30 okolicznych wsi. 
 

Przekazem źródłowym o kościele jest akt erygowania w nim kolegiaty wydany przez kard. Zbigniewa Oleśnickiego 4 października 1448 r. Kościół św. Małgorzaty uzyskał wyższy stopień w hierarchii kościelnej, ale i obowiązek zarządzania w imieniu kościoła wydzielonym dla niego terenem rozciągającym się od Jasła po Nowy Targ. Kapitułę większą tworzyli czterej prałaci i czterej kanonicy, mniejszą - ośmiu wikarych. Kapituła posiadała prawo pełnienia w imieniu biskupów władzy sądowniczej w sprawach wiary i kościoła. Do parafii sądeckiej wcielona została parafia podegrodzka. 
kościół rozbudowywał się. Powstały kaplice: św. Mikołaja - 1453 r., św. Jakuba Apostoła - 1460 r., św. Jana Jałmużnika - 1472 r., św. Andrzeja - 1472 r. Wzniesiono nad za­krystiami kapitularz, a w 1486 r. dobudowano do już istniejącego - trójboczne prezbiterium. Z tego okresu pochodzą też obydwie wieże. 
Mieszczaństwo sądeckie będące opiekunem świątyni przyczyniało się do jej uposażenia. Pod koniec XVI w. kolegiata należała do najlepiej wyposażonych pod względem architektury i plastyki prowincjonalnych kościołów w Polsce. 

Nad portalem kamiennym głównego wejścia umieszczone były także posągi św. Małgorzaty, św. Katarzyny, św. Doroty, św. Barbary. Ściany kruchty i prezbiterium zdobiły freski. Ołtarz główny był tryptykiem z pełnymi rzeźbami N. M. Panny, św. Małgorzaty i św. Marcina w środkowej jego części. Płaskorzeźbione sceny na jego skrzydłach przedstawiały Nawiedzenie, Narodzenie, Pokłon Trzech Króli i Zmartwychwstanie. We wnętrzu ustawionych było wówczas siedem ołtarzy, chrzcielnica z 1557 r. " stalle sprawione w 1604 r., pulpit dla śpiewaków. Na belce tęczy umieszczona była Pasja i figury Matki Bożej i św. Jana rzeźbione w drzewie. W obrębie kościoła znajdowały się trzy chóry. 
 

Na przełomie wieku XIV/XV wzniesiona została wieża północna, do czego przyczynili się kard. Zbigniew Oleśnicki i starosta sądecki Jakub z Dębna. Posiadała siedem kondygnacji i osobne wejście. Była też strażnicą miejską. W 1597 r., za wieżą, wzniesiona została kaplica p.w. Wniebowstąpienia N. M. Panny  
Wieżę południową - dzwonnicę wzniesiono w 1507 r., uszkodzoną pożarem odbudowano przed 1631 r. 
Pożary w latach 1486,1522 i 1611 zniszczyły wnętrze, nadwyrężyły mury świątyni. W latach 1749 - 1753 dokonano wyburzenia gotyckiego stropu nawy i zastąpiono go płaskim pułapem. Zdobny pinaklami frontowy szczyt kościoła zburzono w 1777 r. 
Ciężkie czasy dla kolegiaty przyniósł okres zaborów. Dekret zaborcy austriackiego zaborcy zamienił kolegiatę w probostwo, ostatnie jej posiedzenie odbyło się 14 lipca 1791 r. Oddzielona została parafia podegrodzka, przy sądeckiej farze pozostało 24 okoliczne wsie. Nowosądecka parafia była w pierwszej połowie XIX w. najrozleglejszą w diecezji tarnowskiej. W latach 1785 i 1806 - 1809 nastąpiły konfiskaty zabytkowych paramentów kościelnych na rzecz skarbu zaborcy. 
Kościół poddano przebudowie w latach 1804 - 1822. Wówczas boczne kaplice połączono w całość tworząc z nich boczne nawy, dwie kaplice rozburzono, korpus kościoła obniżono o trzy metry. Wieżę dzwonnicę nadbudowano materiałem rozbiórkowym z dwóch kondygnacji wieży północnej - równając ich wysokości. Otrzymały one zmieniony, jednakowy kształt hełmów. Szczyt kościoła otrzymał barokowy kształt, a ściany kopusu i wież pokryto grubo tynkiem. Usunięto z wejść do świątyni dwa gotyckie kamienne portale. Świątynia straciła gotycki wygląd. 
Do odnowienia kościoła przystąpiono w 1880 r. zabezpieczając jego dach, odnawiając ołtarze. W okresie międzywojennym przeprowadzono ponowną renowację, starając się we wnętrzu kościoła zachować resztki zabytkowej architektury. 

Działania wojenne w styczniu 1945 r, uszkodziły górną kondygnację wieży północnej i lewą stronę ołtarza głównego. Kościół wymagał generalnego odnowienia, do którego przystąpiono w 1955 r. Gospodarze świątyni podjęli w trudnych wówczas w Polsce dla kościoła latach, niesłychany wysiłek podżwignięcia jej z nawarstwiających się przez lata zniszczeń i doprowadzenia do tej świetności w jakiej obecnie się znajduje. 
Kościół składa się z opiętego siedmioma szkarpami prezbiterium zorientowanego na wschód oraz szerszego korpusu naw głównej i bocznych. Zakrystie i dawny kapitularz są po stronie północnej. Ściana przednia korpusu wgłębiona jest między dwie wieże. Niższa jej kondygnacja wzniesiona z kamienia w XV w. została nadbudowana w 1970 r. ścianą z gotyckiego formatu cegły. W niej odtworzono okno dawnego chóru "literackiego". Zwieńczono ścianę attyką balustradową, poza którą widnieje regotyzowany również szczyt korpusu kościoła. Fasadę kościoła zamykają dwie wieże, których kamienny o zróżnicowanym układzie wątek murów oczyszczony z tynków, ukazuje ich piękno. 
Na gotyckim zrębie kaplicy św. Anny wzniesiona została w ok. 1460 r. wieża północna. Zbudowana z kamiennego ciosu w dolnej części, powyżej cegły o układzie polskim, wzmocniona na narożach ciosami z piaskowca, dzielona jest kamiennymi gzymsami na kondygnacje. Pod gzymsem drugiej kondygnacji, w jej zachodniej fasadzie zdobi ją fryz maswerkowo-herbowy, który tworzą od lewej: tarcza herbowa Odrowąź - starosty Jakuba z Dębna, hierogram "IHS", tarcze z Białym Orłem i Pogonią oraz herb Dębno - kard. Zbigniewa Oleśnickiego. Fryz odkuty jest od nowa, prócz ciosu z maswerkiem. Okna gotyckie z kamiennymi obramowaniami i drzwi od południowej jej strony do ganku (nieistniejącego) wzbogacają jej architekturę. Wieża ta w średniowieczu, ze względu na monumentalną kompozycję i materiał z której jest zbudowana, uchodziła za jedną z piękniejszych. Obniżona o dwie kondygnacje w pocz. XIX w. otrzymała w czasie ostatniego remontu gotycki w wyrazie hełm. Przybudówka przy niej mieści schody na wieżę. Na boniowanym portaliku widoczne są rysunki trąbek i podpisy trębaczy z tej hejnalicy oznajmiających godziny w połowie XVII w. 

Wieżę południową odbudowano po pożarze przed 1631 r. w stylu baroku. Była dzwonnicą, na której do 1917 r. zawieszone były cztery dzwony: "Michał Archanioł" - z 1617 r. o wadze 4847 kg, 204 cm średnicy, "św. Jan" - odlany w 1611 r., o wadze 2666 kg, 162 cm średnicy, "Leon" z 1671 r. o wadze 1600 kg i średnicy 122 cm i "Maria", który zwoływał wiernych na Anioł Pański. W 1917 r. Austriacy dokonali  
rekwizycji dzwonów na cele wojenne. Wieża ta wzniesiona w rzucie kwadratu, w kondygnacji trzeciej przechodzi w kształt ośmio­boczny. Jej pierwotna wysokość zaznaczona jest linią litego muru, nad którym w pocz. XIX w. podniesiono jej ściany cegłą i ciosami piaskowca uzyskanymi z obniżenia wieży sąsiedniej. 
Na fasadzie zachodniej, pod gzymsem, usytuowany jest niewielki fryz późnogotycki złożony z ciosów ozdobionych od lewej: gmerkiem i datą "1507", emblematem "IHS", i herbami Polski i Litwy. Poniżej widnieje renesansowa Pasja. Odkute zostały od nowa według zniszczonych pierwowzorów. 

Wieżę oświetlają okna o późnorenesansowym pokroju i zdobieniu. W części ośmiobocznej wieży cztery okrągłe okna przeplatają się z okrągłymi wnękami - odkrytymi pod tynkiem w czasie ostatniej renowacji wieży - których wnętrze wypełniają malowane na tynku w tonacji czerni i czerwieni popiersia czterech ewangelistów. Ponad nimi obiega wieżę fryz z 28 małych wnęk wypełnionych rysunkiem o motywacjach roślinnych. Nakrywa wieżę ośmioboczna kopuła z latarnią oraz wieńczy krzyż z 1811 r. 
 

Główne wejście od strony zachodniej posiadało do czasu przebudowy w początku XIX w. okazały gotycki kamienny portal z "nosami". Obecnie znajduje się w kościele w Wielogłowach. Przedsionek nawy głównej tworzą dawna kruchta i połączone z nią w 1920 r. gotyckie kaplice: św. Jakuba, z kryształowym sklepieniem i przeciwległa o sklepieniu krzyżowo - żebrowym. Na lewym filarze chóru, za szklaną ochronną widnieje polichromia z 1360 r. przedstawiająca sceny Ostatniej Wieczerzy i Opłakiwanie. Jest tutaj również kropielnica późnogotycka oraz figura Chrystusa przy słupie z końca XIX w. 

Przez nawę przechodzimy do prezbiterium. Zamknięte jest trójbocznie i odcięte od nawy wysmukłym otworem tęczowym. Sklepienie jest wtórnie żebrowane, oparte na gotyckich z XV wieku kamiennych służkach zakończonych maswerkowymi wspornikami. Wątek ścian widoczny jest w pozostawionych "świadkach". 
Trzykondygnacyjny ołtarz główny wprowadzony został w 1648 r. Na konsolach widoczna jest scena Zwiastowania. Środkową, bogato uformowaną część ołtarza wypełnia we wnęce Veraicon z XV w., bizantynizujący, pochodzenia włoskiego wizerunek Prawdziwego Oblicza Pańskiego - zwanego również Przemienieniem Pańskim. Jest wschodnim odpowiednikiem Chusty św. Weroniki. Nowosądecki obraz Przemienienia Pańskiego malowany temperą na desce przedstawia twarz Chrystusa w ujęciu frontalnym okoloną złoconym nimbem. Obraz o wielkości 68 x 84cm ujęty jest wąską ramą. W jej dolnej części wyryty jest w 1636 r. napis w języku łacińskim. 
Pierwsza historyczna wzmianka o tym obrazie jako będącym w Nowym Sączu pochodzi z końca XVI w. i związana jest z klasztorem oo. franciszkanów, w którym pozostawał do 1785 r. Po kasacji klasztoru znalazł swoje miejsce w kościele św. Małgorzaty. Od 1894 r. pozostawał w prawym bocznym ołtarzu nawy głównej. Uroczyście przeniesiony został w 1973 r. przez ówczesnego metropolitę krakowskiego Karola Wojtyłę do ołtarza głównego.
 

Z obrazem Przemienienia Pańskiego związane jest podanie spisane w 1661 r. Głosi ono, że: "Obraz namalowany przez św. Łukasza Ewangelistę znajdował się na początku w Jerozolimie a następnie na skutek układów między Portą Otomańską a Moskwą stał się własnością cara moskiewskiego. Ten z kolei miał go podarować królowi czeskiemu Wacławowi, który przebywał czasowo na Węgrzech. Gdy posłowie z tym obrazem na Węgry jechali wówczas przez wieś Kamienicę, tj. miejsce, gdzie później lokowano Nowy Sącz, wóz stanął, bo konie i woły ciągnące go nie chciały jechać dalej. Wezwany pustelnik z III zakonu św. Franciszka kazał rozpakować wóz i ująwszy obraz Przemienienia Pańskiego polecił go wyłożyć i tu pozostawić. Wóz teraz mógł spokojnie odjechać. Król Wacław dowiedziawszy się o tym wydarzeniu, kazał założyć w tym miejscu miasto Nowy Sącz, a w wybudowanym przez siebie klasztorze w r. 1297 OO. Franciszkanów ten obraz umieścić". 

Górną część ołtarza stanowi posąg Matki Boskiej z Dzieciątkiem w promienistej chwale. W niszach św. Wojciech i św. Stanisław - bp. W polach bocznych w niszach posągi św. Piotra, św. Pawła i Ewangelistów. Treść ołtarza uzupełniają popiersia Ojców Kościoła i posążki proroków Mojżesza i Arona. W zwieńczeniu posąg Matki Boskiej Bolesnej. Wota dziękczynne przynależą do wizerunku Przemienienia Pańskiego. Na ścianie północnej zachowała się polichromia z 1360 r. ze scenami męczeństwa św. Jakuba, św. Bartłomieja, postacią św. Doroty i sceną Ukrzyżowania. Odkryta została w 1970 r. 
Fryz na tej ścianie złożony jest z pochodzącej z warsztatów sądeckich rzeźby Madonny z trzeciej ćwierci XIV w. oraz płaskorzeźb dwunastu apostołów - koniec XIV w. Płaskorzeźby ofiarowane zostały kościołowi jako wotum rycerzy biorących w 1410 r. udział w bitwie grunwaldzkiej. 
Obok ołtarza wejście do zakrystii wykonane w 1956 r. Drugie wejście z prezbiterium obramowane jest gotyckim portalem z XIV/XV w. w których drzwi okute żelazem z krzyżującymi się listwami pochodzą z XVI w. Witraże w oknach prezbiterium przed­stawiające Chwałę Chrystusa Przemienionego wykonała Teresa Reklewska, autorka także pozostałych witraży w świątyni w latach 1976- 1979. 

W południowej ścianie prezbiterium wejście prowadzi do kruchty, w której zachowało się gotyckie sklepienie krzyżowo - żebrowe. Obok wmurowane są tablice epitafijne proboszczów fary z XIX w. i pocz. XX w. oraz katechety. Usunięty na pocz. XIX w. gotycki portal z wejścia wmurowany jest w południową ścianę Domu Gotyckiego w 1913 r. 
Na belce tęczy zdjętej w 1826 r. i ponownie wbudowanej w prześwit ściany w 1973 r. ustawione jest późnogotyckie, z pocz. XVI w. Ukrzyżowanie. Pod łukiem tęczowym ustawiona jest renesansowa chrzcielnica, od 1557 r. pozostająca w tym kościele. 
W nawie głównej - nad którą wznosi się żelbetowe sklepienie - przy ścianie tęczowej ustawione są dwa ołtarze, późnorenesansowe, przekształcone pod koniec XIX w. Ołtarz prawy pozostaje p.w. Matki Bożej. Jego tytularnym obrazem jest XVI-wieczny wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem adorowanej przez anioły. 
Usytuowany symetrycznie ołtarz bliźniaczy poświęcony jest Trójcy Świętej, której przedstawienie w obrazie pochodzi z XVII w. Nad tym ołtarzem, na bocznej ścianie nawy wisi obraz historyczno-wotywny datowany na ok. 1620 r. Wyróżniający się wysoką klasą artystyczną obraz nosi tytuł "Adoracja Trójcy Świętej". Jest on na terenie Polski najstarszym i najokazalszym zabytkiem tego rodzaju przedstawienia Opiekuństwa Matki Bożej, orędującej wraz z św. Dominikiem i św. Franciszkiem do Boga w Trójcy Jedynego o odwrócenie gniewu, którego zapowiedzią dla ludu są trzy strzały w ręku Chrystusa. Klęczące w dolnej partii obrazu postacie duchownych i świeckich, wśród których jest papież Grzegorz XV i król Zygmunt III Waza, reprezentują ówczesny ład społeczny. Donatorem obrazu był ks. Stanisław Wcianecki z Biegonic w czasie grasującej tam zarazy. Twórcą dzieła był Wawrzyniec Cieszyński - malarz z szkoły Dolabelli w Krakowie. 

Ołtarz rokokowy przy ścianie północnej nawy został wykonany w 1760 r. Jest on wysokiej klasy snycerskim dziełem. W ołtarzu znajdujący się obraz św. Józefa malował - na zamówienie rzemieślników sądeckich - art. - mal. Bolesław Barbacki w 1938 r. Na konsolach umieszczone rzeźby przedstawiają po stronie lewej - Elżbietę i Zachariasza, po prawej - św. Annę i św. Joachima. Obraz wieńczący ołtarz przedstawia św. Jana Chrzciciela z XVII w. 
Naprzeciwległy neobarokowy ołtarz wykonany został w 1860 r. Obraz Serca Pana Jezusa powstał w . 1980 r. W zwieńczeniu znajduje się wizerunek św. Elżbiety Turyńskiej. 
W ścianach nawy liczne tablice memorialne i pamiątkowe od XVI w. po współczesne. Krypty kościoła były miejscem pochówków księży, szlachty i mieszczan. 

Nawa główna otwarta jest do naw bocznych ostrołukowymi arkadami. Boczna nawa prawa - o lunetowym sklepieniu - otrzymała w 1980 r. wezwanie Kaplicy Wieczystej Adoracji. Zachowane jest tutaj w wschodniej ścianie gotyckie okno z kamiennym maswerkiem i gotyckie tabernakulum ścienne - z XV wieku. Przy południowej ścianie umieszczona jest renesansowa płyta nagrobna z 1565 r. Ustawiona na ołtarzu rzeźba Piety jest współcześnie odwzorowana z oryginału z Biecza. 

W lewej nawie bocznej sklepienie krzyżowo-żebrowe uzupełnione zostało w 1928 r., jak i okrągłe gotyckie okno, według zachowanych detali. Widoczna tutaj płyta z ciemnego kamienia z inskrypcją w języku niemieckim to memorialna tablica dla oficerów i żołnierzy 20 austriackiego pułku piechoty liniowej stacjonującego w Nowym Sączu, a poległych w bitwie pod Skalitz i Sadową w Czechach, prowadzonej przez Prusy z Austrią w 1868 r. 

Na ścianach naw bocznych rozmieszczone są stacje Drogi Krzyżowej z końca XIX w. W ścianie kruchty północnej tkwi klasycystyczna tablica memorialna starosty cyrkułu sądeckiego zmarłego w 1808 r. Tutaj w narożnikach ścian wsporniki gotyckie z XV w. Do zakrystii głównej prowadzą okute blachą drzwi z XVI w. Zakrystia malowana jest w 1960 r. w stylu katakumbowym. 

Chór muzyczny przebudowany w 1973 r. otrzymał 34-głosowe organy połączone z 16-głosowymi w prezbiterium. Do odnowionego wnętrza świątyni wprowadzono nowe konfesjonały, stalle i ławy, zainstalowano nowe oświetlenie. Na zewnątrz kościoła, w absydzie prezbiterium usytuowany jest Ogrojec, nad nim Krucyfiks - pocz. XIX w. W południowej ścianie wmurowany został ułomek płyty nagrobnej oznakowanej gmerkiem mieszczańskim. W wybudowanej w 1983 r. wolnostojącej po lewej stronie kościoła dzwonnicy umieszczone są cztery dzwony: "Roman" z XIX w., ,,św. Małgorzata", "św. Trójca", "Przemienienie Pańskie" - w miejsce zarekwirowanych przez Niemców - nowe odlano po 1950 r. 

Na terenie Nowego Sącza istniały kościoły pod wezwaniami: 
- św. Wojciecha - w XIII w. parafialny dla przedlokacyjnej wsi Kamienica. Odnowiony w 1466 r. dotrwał do 1783 r. Drewniany. Umiejscowiony był u zbiegu dzisiejszych ulic Grodzkiej i Nawojowskiej. Miejsce znaczone Krzyżem na postumencie. 
- Św. Ducha - w 1360 r. zbudowany przy drodze do Starego Sącza. Jego wezwanie przeniesione zostało na zbudowany w obrębie murów fortecznych kościół w 1400 r. 
- św. Mikołaja - istniał przed 1409 r. obok dzisiejszego "Starego Cmentarza". Murowany. Spłonął w 1742 r. 
- św. Walentego - uposażony w 1464 r. Przy nim wzniesiono szpital-przytułek dla chorych zakaźnie w 1499 r. Usytuowany, gdzie zachodnia część plant miejskich. Drewniany. Spłonął w czasie walk z Szwedami 13.Xll.1655 r. 
- św. Krzyża - wzniesiony w latach 1464-66. Usytuowany nad rzeką Kamienicą po prawej stronie drogi do Grybowa. Murowany. Rozebrany w 1830 r. 
- Narodzenia Najświętszej Marii Panny - klasztorny oo franciszkanów, wzniesiony Xlll-XV w. Murowany. Spłonął w 1753 r. i 1769 r. Rozebrany w 1789r. 
- św. Norberta i św. Jana Kalasantego - klasztorny oo pijarów. Jego wznoszenie roz­poczęły ss klaryski w 1670 r. Nieukończony przekazały oo pijarom. Czynny od 1732 r. Murowany. Rozebrany w 1889 r. 
- św. Mikołaja - cerkiew grecko-katolicka przy ul. bł. Kunegundy nr 8. Przerobiona na pocz. XX w. z domu mieszkalnego murowanego. Zniszczona uderzeniem pocisku artyleryjskiego 19.I.1945 r. 
 
Irena Styczyńska 
"Nowy Sącz, Przewodnik po zabytkach", 
Koło Przewodników Oddziału PTTK "BESKID" w Nowym Sączu, 
Nowy Sącz 1994 r.